انجمن مجازی

پيام سيستاني شنبه10فروردين1387ساعت:3:36

به بهانه ی نگاهی به غزل های عبدالحسين انصاری
شايد گزافه نباشد اگر بنگارم کمتر پيکره ای در ادبيات فارسی چونان غزل حساسيت زا ، واکنش برانگيز و جدل خيز بوده و است . براستی راز اين بحث برانگيزی غزل چيست و چرا همواره در درازنای زمان حافظه ی فرهنگی ما اينقدر نسبت به غزل سخت گير و حساس بوده است ؟ چه راز و رمزی در اين پيکره نهفته است که هم خواص و هم عوام در کمترين زمان نسبت به اين پيکره واکنش نشان می دهند ؟

راست آن است که کمتر پيکره ای در ادب پارسی چونان غزل، پسند همه افتاده است و توانسته است هم زينه های زيرين زبان را درنوردد و هم زينه های مازدر ماز زيستن را . کافی ست به دستان ها ، زبانزد ها يی که امروزه در زبان روزمره و ادبی ما جاريست نگاهی بيندازيم ، آنگاه خواهيم ديد که بخش بسياری از اين ضرب المثل ها بيت هايی جاندار و فشرده از غزلی هستند . حتی سهم غزل در متون ادبی ، تذکره ها ، فرهنگنامه ها و... از تمامی پيکره های شناخته شده بيشترند .

در زمانه ی ما نيز کار به همينگونه است ، يعنی اين که در معانی بيان ، عروض و قافيه نيز غزل بخش بزرگی را از آن خود کرده است . کمتر می توان در باره ی صناع ادبی سخنی گفت و مثالی از غزل نياورد . بگمان بنده گزافه نيست اگر بگويم از ديدی می توان غزل را آبروی زيبايشناسانه ی زبان پارسی ناميد ، يعنی اين که غزل آيينه ايست که می توان در او ژرفای زبان ، فراسوهای زبان ، پستوهای زبان و جان و جهان زبان پارسی را تماشا کرد و سرخوش شد . نکته ی ديگر اين که با کمتر واژه ای يا کمتر قالبی چونان غزل اينقدر اصطلاح و يا ترکيب ساخته شده است . اصطلاحاتی چونان : غزل عاشقانه ، غزل عارفانه ، غزل اجتماعی ، غزل سياسی ، غزل نو ، غزل پيشرو ، غزل زمانه ، غزل محض ، غزل فرم ، غزل مدرن ، غزل پست مدرن ، پسا غزل ، " غزل مثنوی " ، "غزل قصيده " ، "غزل ِ سپيد " و.....

نکته ی ديگر اين که کار غزل بدانجا کشيده می شود که حتی در برسی های سبک شناسی ( هر چند بنده کمتر اعتقادی به شيوه ی بررسی سبک شناسی های سنتی ادبيات ما دارم )نيز سيطره غزل پابرجا تر می شود تا جايی که غزل به متر و معياری برای بررسی سبک های ادبی در ادبيات فارسی می شود. برای نمونه وقتی ما از سبک هندی در شعر سخن می گوييم تنها به غزل توجه می کنيم و کمتر ـ در حد هيچ ـ از مثنوی هندی ، چارانه ( رباعی ) هندی ، دوبيتی هندی ، قصيده ی هندی ، قطعه هندی و.. سخن می گوييم . ( در اين باره ها در جايی ديگر بيشتر سخن خواهم گفت ).

بنده از بن جان رويکرد تازه ی نسل جوان به غزل را به فال نيک می گيرم و اين رويکرد می تواند جانی تازه به غزل بدمد . هرچند در اين ميانه به غزل خسارت هايی نيز وارد می شود اما سرنوشت تاريخی غزل نشان از آن دارد که غزل چونان دريايی ست که در هر شرايطی خس و خاشاک را پس می زند و به زندگی خويش ادامه می دهد ، همچنانکه پس از نيما و انقلاب ادبی اش کمتر کسی می انديشيد که شايد دوباره نسلی نو رسيده به غزل گوشه ی چشمی نشان دهد و غزل را غبار زدايی بکند . امروزه شايد غزل دوشادوش شعر آزاد نفس می کشد ، می بالد ، پوست اندازی می کند و به پيش می رود ، حتی می توان گفت غزل از نيما نيز عبور کرد . امروز اينگونه است و ما مسئول امروز خويشيم ، فردا از آن نيامدگان است.

بر هيچکس پوشيده نيست که ريخت ها و يا قالب های ادبی پيکره هايی هستند با توان ها ، ويژگی ها ، کاستی هايی که نخست هر هنرمندی بايد توان ها ، ويژگی ها ، زير و بم ها ، چم وخم ها و نيز کاستی های آنها را خوب بشناسد ، جان و جهان آن ها را کشف کند و راز و رمز های زبانی آنها را بداند تا بتواند جان قالب را فراچنگ آورد . کشف جان و جهان قالب ها چونان کشف اجزاء جانوران و يا بافت های گياهان است . همچنان که هر گياهی بافتی مشخص ، خانواده ای مشخص و رنگ ، طعم و بوی مشخصی دارد که شناسنامه و هويت او بشمار می رود ، قالب ها نيز بافت ها و شناسنامه هايی خاص دارند که هنرمند بايستی با تيز هوشی و جستجو به توانمندی ها ، بافت ها و شناسنامه ی قالب برای کشف توان ها و کاستی های آن پی ببرد . از اين ديدگاه قالب ها ديگر پيکره هايی بی جان چونان خم های رنگريزی و يا قالب های ريخته گری نيستند که مواد اوليه را با شکل هايی تعيين شده به ما تحويل بدهند . برای همين است که گمان دارم تعريف قافيه ، رديف ، و نيز نوع بهره گيری از وزن ، ريتم ، موسيقی و يا دستگاه درونی استعاره سازی ، تشبيه سازی و بهره گيری از امکانات زبانی مثل انواع صناعات ادبی در هر قالب نسبت به عملکرد ، توان ، خواستگاه ، نقش و هدف قالب ها با هم فرق دارند و هنرمند زيرک به خوبی اين تفاوت ها را از هم باز می شناسد . بر اين گمانم که هر شعر لايه ایست که شاعر همزمان هم از روی زبان بر می دارد و هم از روی زندگی و با خلق آن بخش هايی ناشناخته از جهان زبان و جغرافيای زيستن را به ما نشان می دهد .

شايد برای همين است که می بينيم حتی هنرمندان بزرگ نيز تنها در يکی يا دو قالب موفق اند و در قالب های ديگر شاعرانی درجه ی سه هم نيستند . برای نمونه غزل های حافظ کجا و قصيده ها ، مثنوی ها و چارانه هايش . مگر حافظ نمی توانسته است با همان ظزافت کلامی قصيده و يا رباعی و مثنوی بگويد ؟ ( شايد از همين ديدگاه باشد که به در هم تنيدگی دو قالب ، آنهم قالب هايی که داری دو جهان و دو زبان دور از هم هستند مثل غزل و مثنوی يا غزل و قصيده زياد خوشبين نيستم ) . البته هر کسی آزاد است که هر چيزی را با هر چيز ديگری گره بزند .

با اين پيش درامد به سراغ غزل جناب انصاری می رويم . در اين زمان کوتاه فرصتی فراهم شد تا نگاهی نيز به غزل های ديگر او بيندازم و با شيوه ی سرايش ، دستگاه ذهنی و نوع نگاه او به پيکره ی غزل و نيز خوداگاه و ناخوداگاه او کمی آشنا شوم .

سال ها اين پرسش جان و جهانم را آکنده بود که براستی تفاوت بنيادين پيکره ای چونان غزل ، قصيده و قطعه در چيست ، آيا تنها بلندی و کوتاهی و يا نياوردن قافيه ای در مصرع آغازين قالبی می تواند به تغيير شکل ، بافت ، حس و جان و جهان آن بينجامد ؟ بی گمان پاسخ دادن به اين پرسش بنيادين نه در چند جمله می گنجد ، نه کار آسانی ست و نه در اين جستار کوتاه در پی پاسخ دادن به آن هستم ، زيرا برای يافتن پاسخ نخست بايد قصيده ، غزل و قطعه را کالبد شکافی کرد و سپس شخصيت و هويت اصلی اين سه قالب را شناخت و دست آخر نيز به مرزهای بيرونی و درونی آنان پی برد . هدفم از طرح اين پرسش اين بود که اين روزها آگاهانه و يا ناآگاهانه مرز های اين سه قالب در هم ريخته و بسياری از شعر های وزن دار و قافيه ای که در شکل شبيه غزل هستند با زبان و فضای قصيده بيان می شوند و می توان آن ها را قصائد کوتاه نام نهاد . افزون بر اينها نيز بسياری از شعر هايی که با نام غزل ثبت می شوند و گاه حتی قافيه آغازين ندارند و گاه نيز دارند دارای زبان و فضايی هستند که دقيقا می توان نمونه ی آنها را در قطعه های کهن و يا حتی در قطعه های معاصر تری چونان قطعه های پروين اعتصامی يافت . تفاوت تنها در اين است که قصائد و قطعه های کهن دارای بافتی محکم ، زبانی استوار ، پيکره ای در هم تنيده و محور عموده ای يکدست است و بسياری از غزل های معاصرين ما پريشان جان ، سست ، بی شناسنامه ، کم مايه ، کم خون و سرشار از غلط های دستوری ست . غلط هايی که حتی مردم کوچه و بازار نيز در بکارگيری آنها وسواس دارند .

شايد بتوان يکی از نخستين و بنادی ترين تفاوت های غزل ، قصيده و قطعه را در غزليت غزل دانست . براستی غزليت چيست ؟ شايد نتوان پاسخی عالمانه برای غزليت يافت همچنانکه نمی توان برای بسياری از مفاهيم حسی پاسخی روشن يافت ، مفاهيمی چونان عشق ، دل و... اما بخوبی می توان حضورشان را حس کرد و در لايه های زيرين زبان خروششان را ديد . غزليت را هم اگر چه نمی توان تعريف کرد اما بخوبی می توان حضورش را در زير پوست واژگانی که غزل را می سازند و نيز زبانی که غزل با آن سخن می گويد حس کرد . غزليت همان چيزی ست که قبل از عاشقانه بودن ، عارفانه بودن ، اجتماعی بودن ، سياسی بودن ، مدرن بودن ، سنتی بودن ، پست مدرن بودن ، پيشرو بودن ، و... حس کرد و ديد . به سخنی ديگر غزليت مقدم بر هر پسوند و پيشوندی برای غزل است . شايد از همين ديدگاه باشد که ما ناخودگاه غزل های شاعران عارف ، يا شاعران سياسی کار را بر عارفان شاعر و يا سياستمداران شاعر ترجيح می دهيم ، وگر نه اگر مثلا در پی عرفان در غزل هستيم بايد " غزل های حلاج " را بخوانيم که عارفی درجه يک است نه غزل های حافظ را که عارفی درجه ی چند هم بشمار نمی رود و هنوز هم در عارف بودن او ترديد است . تفاوت حلاج با حافظ در اين است که حلاج عارفی درجه يک اما شاعری درجه چندم است اما حافظ شاعری درجه يک و عارفی درجه ی چند م است . حتی در معاصرين نيز تنها غزل هايی در حافظه ی فرهنگی ما مانده است که به بنياد های غزليت نزديک ترند . نمونه غزل های فرخی يزدی و يا لاهوتی .

به گمان من يکی از بزرگ ترين ويژگی های غزل های انصاری جاری بودن غزليت در پس پشت واژگان است ، غزليتی صميميو بر خواسته از جان و جهان او . دومين ويژگی غزل او زبانی ست که در خدمت غزليت است (هر چند گاهی اين زبان کم شور می شود و گاه نيز کم خون . گاه مستحکم است و گاه سست . گاه تاب ربا می شود و گاه بی حوصله و خموده ) اما همه ی اينها از ميان می رود و بسته به پشتکاری دارد که تنها با چگونه خواندن و کشف راز و رمز های بزرگان غزل از بين می رود . انصاری به گمان من توان آن را دارد تا به مرزهای ناشناخته ی زبانی قدم بگذارد و پيکره ی غزل را رام کند. هرگاه که خوداگاه ِ خودخواسته ی انصاری بر جهان غزلانه اش چيره می شود غزل او به چند پارگی تن می دهد و ريتم و ضربان غزل از چنگش بدر می رود و از مسير اصلی خارج می شود و پيکره ی واحد غزل صدمه می بيند .

راست آن است که بنده به تعريف امروزيان از محور عمودی غزل زياد باور ندارم ، چرا که محور عمودی ای که بسياری از دوستان ما در پی اثبات آن هستند يکی از ويژگی های اصلی قطعه و داستانک ، حکايت و روايت است و حتی تا اندازه ای قصيده . غزل محور عمودی ی خاص و ويژه ی خود را دارد که بايستی آنرا هوشمندانه و زيرکانه در زيرترين لايه های غزل پنهان کرد تا ديده نشود ، بر وارونه ی قطعه يا داستانک و حکايت که بايستی آشکار باشد . ( در اين باره ها در کتابی که ويژه ی بررسی غزل است بسيار سخن خواهم گفت ) . غزل انصاری اما از زبان قصيده و قطعه جدا می شود و زبان غزل را بر می گزيند .

شايد بتوان از بزرگ ترين کاستی های غزل انصاری از : گسست های معنايی ، سردرگمی بيت ها ، کم توجهی به چفت و بست های بيت ها و گاه مصرع ها ، کم توجهی به موسيقی برتابيده و برآمده از نهان زبان نه رويه ی زبان . نمونه :

کودکی که به فکربازی بود ،خسته از مشق وجمله سازی بود
آه! حالا نشسته یک گوشه، با تمام وجود می گرید

در اين بيت انصاری در تلاش است تا با بازی با رويه زبان به موسيقی غزل ياری رساند اما چون کمی شتاب زده است به ژرفای زبان کمتر ره می برد و با آوردن دو " ه " در آه و " ح " در حالا نوعی رمندگی در حروف ايجاد کرده که حتی طعم موسيقی مصرع پيشين را نيز باز می ستاند.

يا حتی در اين بيت :

در نگاهت مسیح غمگینی،بر صلیبی شکسته می خندد
در تو دریا به گریه افتاده ست، چشمه ای رود رود می گرید

که به تنهايی می تواند بيتی جاندار و زيبا باشد با شتابزدگی اسير ظاهر کلام می شود و موسيقی را فدای معنا و تصوير دستمالی شده ای می کند که بار ها شنيده ايم . سينه سينه سخن ، دريا دريا ، و.. يا رود رود اشک که آوردن دو هجای بلند به ناگهان بيت را به تنگی نفس می اندازد .

يا اين بيت که از زيبا ترين ابيات غزل اوست هر چند بی چفت و بست به غزل پيوند خورده است .

فکر کردی فقط ارسطوها، مات اشراق شرقی ات بودند ؟
سهره وردی نشسته در چشمت، بین کشف و شهود می گرید

در هر روی با توجه به غزل ههای ديگر او ، انصاری غزل سرايست که توان بسياری برای کشف دقايقی ماندگار در غزل دارد . چرا که برخورد او با قافيه ، رديف و وزن و نيز زبان پاکيزه ی او می تواند سرمايه ی گرانبها در جاده ی پر پيچ و خم سرودن باشد . شايد بتوان گفت غزل انصاری به ليوانی آب گوارا پس از تشنگی می ماند که پس از نوشيدن و سيراب شدن به سرانجام می رسد . و انصاری بايستی تلاش کند تا غزل او هوايی تازه برای استشمام در هر فصلی باشد هوايی که هرچه استشمام کنی نه چيزی از او کاسته شود و نه دلزده شوی . بخشی از غزل تازه او در تارنمايش را می آورم تا ببينيم که اگر انصاری دل به سرودن بسپارد و احساسات گذرای خود را زمينگير کند بی گمان غزل هايی زيبا خواهد سرود .
حيف است كه بر آينه زيور زده باشي
يا رنگ به گلهاي معطر زده باشي
صورتگر خوبيست خدا ، بر گل رويت-
هيهات! اگر يك گل ديگر زده باشی

من منتظرم شانة من ساحل امني است
آماده ی آن لحظه كه لنگر زده باشي

شرمناک دوستان خوبم و عزيز دلم جناب انصاری هستم .
ارادتمند شما : پيام سيستانی

مرتضي حيدري آل كثير     شنبه10فروردين1387ساعت:9:48

من غزل را خواندم و لذت بردم
می توان گفت شعر با سادگی تمام که در عین جال زیبا هم هست شروع می شود و این سادگی تا بیت دوم ادامه می یابد
و شعر جوهره ی خود را در بیت سوم و چهارم نشان می دهدخیال و عاطفه و زبان به خوبی گره می خورند و بعد یک دفعه در بیت آخر که به نظرم از بقیه ضعیفتر است سقوط میکند برای من غزلسرا خیلی مهم است که شروع و پایان خوبی داشته باشم اما اینجا علیرغم شروع تقریبا موفق«از حیث زبانی» ، غزل به پایانی نچندان مناسب دچار شده ست و این شاید به دلیل ضعف تالیف یا عدم هماهنگی در زمان افعال است
به هر حال این غزل بیشتر انرژی اش را در حوزه ی زبان امروز رها می کند.